ئەم بابەتە دوو مۆدێلی سیاسیی جیاواز بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەراورد دەکات: پێشنیاری گەڵاڵەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بۆ خودموختاری لە کوردستانی ئێران لەگەڵ هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی لە سەرەتای شۆڕشدا، و چوارچێوەی یاساییی نوێی تورکیا بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێی چەکداری لەگەڵ پەکەکە. ئەم دوو مۆدێلە نوێنەرایەتیی دوو فۆڕمی بنەڕەتیی چارەسەرکردنی ناکۆکی دەکەن. گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە بنەڕەتدا مۆدێلێکە بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتی جوگرافی، لامەرکەزی و سەربەخۆییی کارگێڕی لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێراندا. لە بەرامبەردا، چوارچێوەی یاساییی نوێی تورکیا بە پلەی یەکەم مۆدێلێکە بۆ چەکداماڵینی پەکەکە.
دەرەنجامی سەرەکی ئەوەیە کە گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکرات لە ڕووی دابەشکردنی دامەزراوەییی دەسەڵاتی دەوڵەتەوە قووڵتر و درێژخایەنترە، لە کاتێکدا مۆدێلە یاسایییە نوێیەکەی تورکیا زیاتر لە ڕووی مامەڵەی یاسایی و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەوە گرنگیی پێ دەدرێت.
پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە مێژە لە نێوان دوو بەرەدا قەتیس ماوە؛ داخوازیی دەوڵەتی ناوەندی بۆ پاراستنی یەکگرتوویی و سنوورەکان، و داخوازیی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان بۆ مافە سیاسی، کولتووری و نەتەوەیییەکان. لە ئێراندا، ئەم ململانێیە بەتایبەتی دوای شۆڕشی ١٩٧٩ ڕوون بووەوە، کاتێک ئەکتەرە سیاسییە کوردەکان داوای لامەرکەزی و خودموختارییان دەکرد و کۆماری ئیسلامیی نوێ دژایەتیی دەکرد. لێکۆڵینەوەکان لەسەر ئەو قۆناغە دەریدەخەن کە ململانێی نێوان تاران و بزووتنەوە کوردییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە دەوری پرسی خودموختاری و لامەرکەزیی دەسەڵاتی سیاسی دەسوڕایەوە.
لەو چوارچێوەیەشدا، حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران دروشمی ”دیموکراسی بۆ ئێران و خودموختاری بۆ کوردستانی ئێران”ـی بەرز کردەوە. بەرنامەی حیزب بانگەشە بۆ ئێرانێکی دیموکرات دەکات، کە تێیدا کوردستانی ئێران خاوەن خودموختاریی جوگرافی بێت.
لە تورکیا، پێکهاتەی سیاسیی ململانێکان جیاواز بووە. شەڕی چەکداریی پەکەکە لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا لە ساڵی ١٩٨٤ دەستی پێ کرد و بە درێژاییی چەند دەیە بووە پرسێکی ئەمنی و سیاسیی سەرەکی. دوای بانگەوازەکەی عەبدوڵڵا ئۆجالان لە ساڵی ٢٠٢٥ و بڕیاری پەکەکە بۆ کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداری، ئێستا دەوڵەتی تورکیا چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ چەکداماڵین و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە خستووەتە ڕوو.
ئایا چ جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و چوارچێوە یاسایییە نوێیەکەی تورکیا بۆ پەکەکە هەیە؟ و ئەم جیاوازییە لەسەر دوو شێوازە جیاوازەکەی چارەسەرکردنی پرسی کورد چی پێ دەڵێین؟
چوارچێوەی تیۆری: خودموختاری، فیدراڵیزم و چارەسەرکردنی ململانێکان
خودموختاریی جوگرافی بەو مانایەیە کە دەوڵەتێک سەروەریی نێودەوڵەتیی خۆی دەپارێزێت، بەڵام بەشێک لە دەسەڵاتی یاسادانان، کارگێڕی، ئابووری و کولتووری دەگوازێتەوە بۆ ناوچەیەکی دیاریکراو.
بەو پێیە، خودموختاری جیاوازە لە سەربەخۆیی. هەرێمی خودموختار دەتوانێ پەرلەمان، ئیدارە و کۆنترۆڵی بەرچاوی بەسەر پەروەردە و کولتووردا هەبێت، بێ ئەوەی ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆی خاوەن سەروەری.
ئەمە خاڵی وەرچەرخانی تێگەیشتنە لە گەڵاڵەی حیزبی دێموکرات. بەرنامەکە لەسەر بنەمای هەرێمێکی کوردیی خودموختار لەناو ئێران داڕێژراوە، نەک داواکاری بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ. ئامانجی ستراتیجیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، گەیشتنە بە دیموکراسی بۆ ئێران و خودموختاری بۆ کوردستانی ئێران.
فیدراڵیزم
فیدراڵیزم بە شێوەیەکی گشتی بەو مانایەیە کە دەسەڵاتی دەستووری لە نێوان ئاستێکی ناوەندی و هەرێمە جوگرافییەکاندا دابەش دەکرێت. لەم سیستمەدا، دەسەڵاتی هەرێمی تەنیا ئیداری نییە، بەڵکو دەسەڵاتێکی پارێزراوی دەستوورییە.
بۆیە دەتوانرێت مۆدێلی گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وەک فیدراڵیزم یان ئۆتۆنۆمی شیکاری بۆ بکرێت، هەرچەندە نابێت بە ئۆتۆماتیکی بە فیدراڵیزمی تەواو ناوزەد بکرێت. لەو بەرنامەیەدا چەندین ئەرکی دەوڵەتی ناوەندی، وەک: سیاسەتی دەرەوە، بەرگری، ئاسایشی نیشتمانی، دراو و هەندێک بابەتی ئابووریی نیشتمانی، بۆ ناوەند دەهێڵرێتەوە.
پرۆسەی داماڵینی چەک و ئاشتی لەگەڵ پەکەکە
مۆدێلی تورکیا خاڵی دەستپێکی جیاوازی هەیە؛ زیاتر لەوەی پەیوەندی بە دامەزراندنی ناوەندێکی نوێی دەسەڵاتی خاکی هەبێت، پەیوەندی بە کۆتاییهێنان بە ململانێی چەکداری لەگەڵ پەکەکەدا هەیە.
کارەکانی کۆمیسیۆنی پەرلەمانیی تورکیا لەسەر بابەتگەلێکی وەک داماڵینی چەک، مامەڵەی یاسایی لەگەڵ ئەندامانی پەکەکە و گەڕانەوەیان بۆ نێو کۆمەڵگەی مەدەنی بووە.

یاسای نوێ کە لە ١٠ی ئاگوستی ٢٠٢٦ پەسەند کراوە، لەسەر ئەم پرۆسەیە بنیات نراوە، بەڵام ئەم یاسایە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی کێشەکانی ئۆتۆنۆمیی کوردی، زمان یان مافە سیاسییە فراوانەکان یەکلا ناکاتەوە.
مۆدێلی گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران
گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ڕووی دامەزراوەییەوە گشتگیرە. ئەم مۆدێلە هەرێمی ئۆتۆنۆمیی کوردستانی ئێران دەگرێتەوە، هاوکات سنووردارکردنی خاکی هەرێمیش بە لەبەرچاوگرتنی فاکتەرە جوگرافی و دیمۆگرافییەکان دیاری کراوە.
ناوەندێکی سیاسیی ناوچەیی: لە بەرنامەکەدا گەڵاڵەی «ئەنجومەنی باڵای کوردستان» دیاری کراوە، کە نوێنەرەکانی بە شێوەیەکی دێموکراتی هەڵدەبژێردرێن.
ئیدارەی ناوچەیی: هەروەها لە بەرنامەکەدا دەستەی کارگێڕیی سەربەخۆ بۆ کاروباری ناوخۆی هەرێم پێشبینی کراوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە کوردستان نەک هەر ناوچەیەکی کولتووری، بەڵکو خاکێکی سیاسی-ئیداری دەبێت کە دامودەزگای تایبەت بە خۆی هەیە.
ئاسایشی هەرێمی خودموختار: خاڵێکی دیکەی سەرەکی، کۆنترۆڵکردنی نەزمی ناوخۆیە لەلایەن هەرێمی خودموختارەوە. ئەمە گرنگە؛ گواستنەوەی بەرپرسیارێتیی ئاسایشی ناوخۆ بۆ ئۆرگانە هەرێمییەکان گۆڕانێکی بەرچاوە لە دابەشکردنی دەسەڵات لە ناوەندەوە بۆ هەرێمی خودموختار.
زمان و پەروەردە: بەرنامەکە پێگەیەکی دامەزراوەیی لە بواری پەروەردەدا بە زمانی کوردی دەبەخشێت و دان بە مافە زمانییەکانی کورددا دەنێت. ئەمە زیاترە لە مافێکی کولتووریی ڕەمزی؛ سیاسەتی زمان پەیوەستە بە قوتابخانە، پەروەردە ، ڕاگەیاندن و ئیدارەی گشتی.
گەڵاڵەی خودموختاریی ئێمە لەم بوارانەدا:
سیاسی
جوغرافی
کارگێڕی
کولتووری
زمانی
سەربەخۆییی ئابووری: بەرنامەکە جیاوازی دەکات لە نێوان دەسەڵاتە ئابوورییەکانی دەوڵەتی ناوەندی و ئیدارەی ئابووریی هەرێمی خودموختار. دەوڵەتی ناوەندی ئەرکەکانی وەک دراو، بانکی ناوەندی، گومرگ و هەندێک بابەتی ئابووریی نیشتمانی دەپارێزێت، لە کاتێکدا هەرێمی خودموختار بەرپرسیارێتیی گەشەپێدانی ئابووریی ناوچەکەی پێ دەسپێردرێت. ئەمەش بەڵگەیەکی دیکەیە کە مۆدێلەکە جۆرێکە لە دابەشکردنی دەسەڵات، نەک تەنیا ئۆتۆنۆمیی کولتووری.
مافی مرۆڤ: بەرنامەکە خودموختاری بە مافەکانی مرۆڤ، ئازادیی ئایین، ئازادیی ڕادەربڕین و ئازادیی ڕێکخستنی سیاسییەوە دەبەستێتەوە. هەروەها جەخت لەسەر یەکسانیی مافە کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی و کولتوورییەکان دەکاتەوە بەبێ جیاکاریی ڕەگەز، نەتەوە و ئایین.
خودموختاری نەک هەر وەک مافێکی نەتەوەییی کورد، بەڵکو وەک بەشێک لە دێموکراتیزەکردنی بەرفراوانتری ئێران پێشکەش دەکرێت. هەر بۆیە بەرنامەکە دوو ئاستی هەیە:

”دێموکراتیزەکردنی ئێران + خودموختاریی کوردستان”

چوارچێوەی نوێی پەکەکە و بنەما یاسایییەکەی تورکیا بۆ پرۆسەی ئاشتی
مۆدێلی تورکیا بۆ بنیاتنانی ئاشتی جیاوازیی بنەڕەتیی هەیە. یاسا نوێیەکە کە پەرلەمانی تورکیا لە ١٠ی ئاگوستی ٢٠٢٦ پەسەندی کرد، چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەکداماڵینی پەکەکە دیاری دەکات. ئەم یاسایە لە کۆی ٦٠٠ ئەندامی پەرلەمان، بە ٤٦٨ دەنگ پەسەند کرا.
داماڵینی چەک وەک مەرجێک بۆ پرۆسەکە: چوارچێوەی تورکیا لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای کۆتاییهێنان بە چالاکییە چەکدارییەکانی پەکەکە و ئەنجامدانی چەکداماڵینی تەواوەتییە. واتە چەک و تەقەمەنی و کەرەستەی سەربازی ڕادەست دەکرێن و تۆمار دەکرێن. دەزگای هەواڵگریی تورکیا (MİT) کۆنتڕۆڵ و پشتڕاستکردنەوەی پرۆسەکە دەکات، هاوکات لایەنە ئەمنییە پەیوەندیدارەکان بەرپرسیارن لە وەرگرتن و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو چەکانە. بەم پێیە چەکداماڵین مەرجی ئاسایشی ناوەندییە بۆ بەردەوامیی پرۆسەی سیاسی.
کۆتایی
بەراوردکردنی نێوان پڕۆژەی ئۆتۆنۆمیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و چوارچێوەی یاساییی نوێی تورکیا بۆ پەکەکە دوو ڕێبازی جیاوازی بنەڕەتی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی و بنیاتنانی ئاشتی نیشان دەدات.
لە گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێراندا، بنەماکان بەم شێوەیەن: سەربەخۆییی سیاسی، بەدامەزراوەییبوون، هاوبەشکردنی دەسەڵات، و چارەسەرکردنی ناکۆکی. گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران وا گریمانە دەکات کە ململانێی کورد لە بنەڕەتدا کێشەی چڕبوونەوەی دەسەڵاتی سیاسی و نەبوونی ئۆتۆنۆمیی خاکییە. بۆیە چارەسەر لەوەدا دەبینێت کە دامەزراوەی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی دەوڵەتی ئێرانیی دیموکراتیکدا پێک بێت. گەڵاڵەی خودموختاری، ئۆتۆنۆمیی خاکی، نوێنەرایەتیی سیاسیی ناوچەیی، ئۆتۆنۆمیی کارگێڕی، مافی زمانی، لامەرکەزیی ئابووری و ئاسایشی ناوچەیی بەیەکەوە گرێ دەدات.
لە بەرامبەردا، مۆدێلی تورکی وا گریمانە دەکات کە کێشەی سەرەکی، ململانێی چەکداریی نێوان دەوڵەت و پەکەکەیە؛ کەواتە چارەسەرەکە چەکداماڵین و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەیە.
دەکرێ جیاوازییەکە بە سادەیی کورت بکەینەوە: گەڵاڵەی خودموختاریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران هەوڵ دەدات لە ڕێگەی دابەشکردنی دەسەڵاتی دامەزراوەیی و خودموختارییەوە ململانێکان بەڕێوە ببات، لە کاتێکدا چوارچێوەی تورکیا بە پلەی یەکەم هەوڵ دەدات لە ڕێگەی داماڵینی چەکەوە کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت.
ئەمەش پرسیارێکی چارەنووسساز بۆ بەردەوامیی پرۆسەی ئاشتی دەوروژێنێت: دوای داماڵینی چەک چی ڕوودەدات؟
ئەگەر چەکەکان نەمێنن بەڵام پرسە سیاسییە بنەڕەتییەکان بە چارەسەرنەکراوی بمێننەوە، مەترسی ئەوە هەیە کە ململانێکان تەنها فۆرم بگۆڕن. بۆیە ئاشتییەکی بەردەوام نەک تەنیا ئاسایش و چەکداماڵین، بەڵکو پێویستی بە دامەزراوەی سیاسی و ماف و میکانیزمی باوەڕپێکراو هەیە بۆ نوێنەرایەتیی دیموکراسی.
بۆیە جیاوازیی نێوان مۆدێلەکان تەنها پەیوەندی بە پلەی ئۆتۆنۆمییەوە نییە، بەڵکو باس لە دوو پارادایمی جیاوازی سیاسەتی ئاشتی دەکات: یەکێکیان جەخت لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات و ئۆتۆنۆمیی دامەزراوەیی دەکاتەوە، ئەوی دیکەیان جەخت لەسەر داماڵینی چەک و کۆتاییهاتنی ململانێکان دەکاتەوە.
کەواتە پرسیاری ناوەندی بۆ داهاتوو ئەوەیە کە ئایا پرۆسەی ئاشتیی تورکیا دەتوانێت لە پرۆسەیەکی ئەمنی و چەکداماڵینەوە بەرەو پرۆسەیەکی سیاسیی فراوانتر گەشە بکات، کە تێیدا پرسەکانی بەشداریی دیموکراسی، مافە کولتوورییەکان و نوێنەرایەتیی دامەزراوەیییش جێگەیەکی ڕوونیان هەبن؟

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٢ی گەلاوێژی ٢٧٢٦ی کوردی

قارەمانی، حەسەن(٢٠٢٦): گەڵاڵەی خودموختاریی حدکا، پەکەکە و پرۆسەی ئاشتیی تورکیا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.