مەرگی نووسەرێک، بە پێچەوانەی مرۆڤی ئاسایی، تەنها کۆتاییهاتنی ژیانێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕانێکی مەعریفییە لە سروشتی پەیوەندییە فیکرییەکاندا؛ ساتەوەختێکە کە تێیدا هاوپەیمانییەکان دەبنەوە بە ناکۆکی، بێدەنگییەکان دەبنە هاوار، و وشەکان دەبنە چەک. پاش کۆچی دوایی فاروق ڕەفیق، ئەو فەزا گشتییەی کە ڕۆژێک گۆڕەپانی گەڕانی فیکریی ئەو بوو، ڕووبەڕووی زنجیرەیەک هاودژیی ئاشکرا بووەوە. یەکەم و بەرچاوترین هاودژی، لە نێوان «مەرگی جەستە» و «زیندووبوونەوەی دەق»دا بوو. لێرەدا، چەمکی «مەرگی نووسەر»ـی میشێڵ فۆکۆ مانایەکی دوولایەنە وەردەگرێت. لە لایەک، بەپێی لۆژیکی فۆکۆ، مەرگی فیزیکی نووسەر دەبێت دەق لە چنگی نیەت و ژیاننامەی خاوەنەکەی ئازاد بکات و بیخاتە بەردەم خوێندنەوەی بێسنوور. بەڵام لە واقیعی ئێمەدا، هاودژییەکە لەوەدایە کە بێدەنگیی بەشێک لەوانەی دەبوو خوێنەری یەکەمی ئەو دەقانە بن، وەک هەوڵێکە بۆ پێچەوانەکردنەوەی ئەم هاوکێشەیە؛ هەوڵێکە بۆ بەدیهێنانی «مەرگی دەق»یش لەگەڵ «مەرگی نووسەر»دا، وەک ئەوەی بە نەمانى جەستە، بیرۆکەکانیش مافی ژیانیان نەمێنێت.

هاودژیی دووەم، لە نێوان «هاوڕێیەتیی فیکری» و «بەرژەوەندیی فیکری»دا خۆی نمایش دەکات. هاوڕێیەتیی فیکری، بەپێی پێناسە ئایدیاڵییەکەی، لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە بۆ جیاوازی و بەردەوامیی دیالۆگ بنیاد نراوە، تەنانەت لەوپەڕی ناکۆکییدا. بەڵام واقیعی دوای مەرگی فاروق ڕەفیق، وێنەیەکی تری پیشانداین. بێدەنگیی بەشێک لە هاوڕێیانی، ئاماژەیەکی تاڵ بوو بۆ ئەوەی کە پەیوەندییەکە لەوانەیە زیاتر بەرژەوەندیی فیکری بووبێت؛ هاوپەیمانییەک کە تا ئەو کاتە بەردەوام بوو کە خزمەتی بە پڕۆژە و پێگەی هەردوولا دەکرد. کاتێک یەکێک لە لایەنەکان لە گۆڕەپانەکە نامێنێت، لایەنەکەی تر، لەبری پاراستنی میراتە هاوبەشەکە، بێدەنگی هەڵدەبژێرێت بۆ ئەوەی خۆی لە هەر بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی یان فیکری بپارێزێت. ئەمە ئەو خاڵەیە کە تێیدا «سیاسەتی هاوڕێیەتی»ـی دێریدا، کە بەرپرسیارێتییەکی بێسنوورە، جێی خۆی دەدات بە «سیاسەتی ڕۆژ» کە تەنها بیر لە مانەوەی خود دەکاتەوە. هاودژیی سێیەم و قووڵتر، لە ئاستی «ڕووبەری گشتی»دا دەردەکەوێت. ئەم فەزایە، کە دەبوو بەپێی تێزە هابەرماسییەکە، شوێنی وتووێژی عەقڵانی و لێکگەیشتن بێت، لەم ڕووداوەدا وەک گۆڕەپانێکی جەنگ دەرکەوت. هاودژییەکە لە نێوان دوو کاردانەوەی توندڕەودا بوو: لە لایەک، شادمانی بێپەردەی نەیارانی ئایدۆلۆژی، و لە لایەکی ترەوە، بێدەنگیی بەشێکی ڕەهای هاوڕێیانی پێشوو. ئەم دوو کاردانەوەیە، هەرچەندە لە ڕواڵەتدا دژی یەکترن، بەڵام لە جەوهەردا دوو ڕووی یەک دراون: هەردووکیان داننانن بە شکستی فیکر وەک ئامرازی دیالۆگ. یەکەمیان، فیکری کردووەتە چەکێکی کوشندە بۆ سڕینەوەی ئەویتر. دووەمیان، بە بێدەنگییەکەی، فیکری لە بەهای خۆی خاڵی کردووەتەوە و وەک بابەتێکی لاوەکی و بێبایەخ مامەڵەی لەگەڵ دەکات. لە هەردوو حاڵەتدا، ئەوەی قوربانیی یەکەمە، خودی «فیکر»ـە؛ ئەو فیکرەی کە دەبوو پردێک بێت لە نێوان جیاوازییەکاندا، بەڵام بووەتە دیوارێک یان بۆشاییەکی کەنگ و قووڵی بێ بن.

بەڵام بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، دەبێت لە پشت ئەم هاودژییە فیکری و ئەخلاقییانەوە، سەیری ئابووریی سیاسیی ڕۆشنبیری بکەین. بێدەنگیی ڕۆشنبیران تەنها شکستێکی ئەخلاقی یان ترسێکی دەروونی نییە، بەڵکو ڕەگی لە پەیوەندییە مادی و ئابوورییەکانی ناو فەزای ڕۆشنبیریدا داکوتاوە. کاتێک ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان و خودی ڕۆشنبیران لە ڕووی داراییەوە سەربەخۆ نین و بوونەتە بەشێک لە تۆڕێکی ئاڵۆزی بەرژەوەندیی کە لەلایەن هێزە سیاسی و ئابوورییەکانەوە کۆنترۆڵ کراوە، ئەوا بوێریی فیکری دەبێتە قومارێکی مەترسیدار. قسەکردن و هەڵوێست وەرگرتن لەوانەیە باجێکی قورسی هەبێت: لەدەستدانی مووچە، پڕۆژە، یان تەنانەت پێگەی کۆمەڵایەتی. لێرەوە، بێدەنگی لە هەڵوێستێکی شەخسییەوە دەگۆڕێت بۆ ستراتیژێکی ئابووری بۆ مانەوە. هاوڕێیەتیی فیکری لەم هاوکێشەیەدا دەپووکێتەوە و دەبێتە بەشێک لە سیستەمێک کە تێیدا «سەرمایەی سیمبوڵی» (ناوبانگ و پێگەی فیکری) بەندە بە پاراستنی «سەرمایەی ئابووری»یەوە. ئەمە ئەو ساتەوەختەیە کە تێیدا ڕۆشنبیر لەبری ئەوەی ببێتە ویژدانی کۆمەڵگە، دەبێتە کارمەندێکی فیکری کە لەنێوان بوێری و بژێویدا، زۆرجار دووەمیان هەڵدەبژێرێت.

لەم سۆنگەیەوە، ئەم هاودژییانە دەمانگەیەننە دەرئەنجامێکی واقیعی و تاڵ: مەرگی فاروق ڕەفیق، وەک ئاوێنەیەکی شکاو، وێنەی پارچەپارچەبووی ڕۆشنبیریی کوردیی پیشان دا. وێنەیەک کە تێیدا بوێریی فیکری و تەنهایی پێکەوە گرێدراون، پەیوەندییە فیکرییەکان زۆرجار تا سەر گۆڕ نین، و فەزای گشتی زیاتر لە گۆڕەپانێکی ململانێی دەروونی و ئابووری دەچێت تا دیالۆگی عەقڵانی.

بێدەنگیی هاوڕێیانی پێشوو لەم دۆخەدا، تەنها هەڵوێستێکی شەخسی نییە، بەڵکو خیانەتە لە سیاسەتی هاوڕێیەتی بە مانا قووڵە دێریداییەکەی؛ خیانەتە لەو بەرپرسیارێتییە بێسنوورەی کە دەبوو بەرامبەر یادەوەری و شکۆی «ئەویتر» هەبێت. لانی کەم تێپەڕاندنی ئەم دۆخە، پێویستی بە هەڵوەستەیەکی ڕیشەیی هەیە لەسەر خودی «بەرپرسیارێتیی ڕۆشنبیری». ئایا ڕۆشنبیر تەنها نووسەری دەقەکانی خۆیەتی، یان پارێزەری یادەوەریی و شکۆی ئەو پانتایی و فەزایەشە کە تێیدا دەژی و بەرهەمی دێنێت؟ بێدەنگی لە ئاستی ڕووداوێکی وادا، وەڵامێکی کردارییە بۆ ئەم پرسیارە، وەڵامێک کە لەبری مەرەکەبی وشە، بە بۆشایی دەنووسرێتەوە و وەک پەڵەیەکی ڕەش لەسەر لاپەڕەی مێژووی فیکریی ئێمەدا بۆ هەمیشە جێی دەهێڵێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٣ی بانەمەڕی  ٢٧٢٦ی کوردی

حەمید، دانا(٢٠٢٦): مەرگ و هاودژییەکان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.