کرماشان

١ـ مێژوو

٢ـ ناسنامەی ڕەگەزی

٣ـ پێگەی سیاسی، ئایینی و نفووس

٤ـ هەڵکەوتی ستراتیژیک

٥ـ کرماشان؛ تاکە مەڵبەندی پیشەسازی لە کوردستان

٦ـ دەوری ئابووری لەسەر خەڵک و ناوچەکە لە ئەگەری خاوەندارێتیی خۆماڵی

٧ـ پێکەوەژیانی ئایینە جیاوازەکان: (شێعە، سوننە، یارسان، مەسیحی، جوو، زەردەشتی)

١ـ مێژوو

ئەم مەڵبەندە بەگوێرەی تۆمارە مێژووییەکان و ئاسەوارە بەجێماوەکان، پێگەیەکی تایبەت و گرنگی لە پانتایی کوردستان و وڵاتی ئێراندا بە گشتی هەیە. ئەگەر بەسەر مێژووی هەرە کۆندا تێپەڕین و تەنیا ئاسەوارەکانی سەردەمی ماد لە هەرسین، بەردەنووسی بێستوون و تاقوەسان وەک پێوەر (مەحەک) وەربگرین، تێدەگەین هەرکام لەوانە گێڕەرەوەی داستان و تایبەتمەندیی جیاوازی دەسەڵاتدارانی سەردەمە کۆنەکانن لەم مەڵبەندەدا.

بێستوون:

ڕیزکرانی ئەو خەڵکەی دەست و لاق بەستراون و پەت لە ملن، هاوکات وێنای لاقی دەسەڵاتداری هەخامەنشی وەک هێمای ملهوڕیی زاڵ بەسەر پەیکەری مرۆڤی کوردی ئەم دەڤەرەدا، خۆی هەڵگری زۆر وتەی حەشار دراو و حەکایەتی خەمناکە. ڕووخساری ئەو مرۆڤە کوردە بە زنجیر کێشراوانە، دەرخەری ڕەمز و ڕازێکی خەفەتبار و نەبڕاوەیە کە تا سەردەمی ئێمە بەردەوامە.

تەنیا شیوەن و لاواندنەوەی شاعیری نیشتمانپەروەری کرماشان (لەک ئەمیر) توانیویەتی خەم و کوڵی قووڵی ڕیشەداکوتای دەروونی باپیرانی ئێمە لەژێر زنجیری ستەمی حاکماندا، لە قەسیدەی “بێستوون”دا وەسف بکات. وا نەبووە ئەم خەڵکە بە ئاسانی ملیان بۆ زنجیری زۆرداران شۆڕ کردبێت؛ داریوش لە بەردەنووسەکەدا دەڵێت: “لە ماوەی ساڵێکدا نۆ ڕاپەڕینی ئەم خەڵکەی لەم دەڤەرەدا خەڵتانی خوێن کردووە.”

تاقوەسان:

وێنە تاشراوەکانی تاقوەسان لە سەدەی سێیەمی زایینیدا، داستانی تاج لەسەرنانی پادشای ساسانی، خەسره‌و پەروێز، لە کرماشان دەگێڕێتەوە. کرماشان لە وەڵامدانەوەی ستەمی فەرمانڕەوایانی ڕابردوو و ئێستادا، هێدی و پڕ متمانە ڕێچکە و پلەی پابەندبوونی خۆی بە ڕەچەڵەکە دێرینەکەی بەرنادات؛ سەبوور و بێ مەکۆ، پلانەکانی تواندنەوە و بێ کەرامەتکردن تێک دەشکێنێت.

تێپەڕاندنی قەیرانی تواندنەوەی زمانی کوردی لە کرماشان و پووچەڵکردنەوەی هەوڵەکانی دەسەڵاتی نەیار، بەڵگەیەکی ڕوونە. وێژەپەروەری و ئەدیبایەتی یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی خەڵکی ئەم شارە. بەستنی کۆڕ و کۆبوونەوەی ئەدەبی و دامەزراندنی بنکەی فێرکاریی زمانی کوردی بە شێوەی خۆبەخشانە، نیشانەی زیندوویی ئەم شارەیە.

٢ـ پێگەی سیاسی، ئایینی و نفووس

ئەگەر ئاوڕێک لە تێکۆشانی سیاسیی کرماشان لە کاتی شەڕی جیهانیی یەکەمدا بدەینەوە، دەبینین چۆن کاتێک دەسەڵاتدارانی ئێران ناهومێد بوون، پەنایان بۆ کرماشان هێنا. شاری “سەحنە” وەک ناوەندی فەرماندەیی “کۆمیتەی میللی” بە ناوی پاراستنی ئێران لەژێر سایەی قارەمانانی کورد دیاری کرا. ئەوە “سنجاوییەکان” بوون ڕێیان لە فەرماندەی تورکی عوسمانی گرت. هەروەها دەوری مێژوویی “سەردار یار محەمەد خانی کرماشانی” بەشێکی ترە لە شکۆی ئەم شارە.

لە ڕووی ئابووری و ئایینییەوە، کرماشان شاڕێی پەیوەندیی سەدان ملیۆن پەیڕەوی ئایینزاکانی شێعە و سوننەیە (لە هیند و پاکستانەوە تا عێراق و سووریا). ئەم پێگەیە دەکرێت ببێتە ناوەندێکی مەزنی گەشەی ئابووری و گەشتیاریی ئایینی. بەپێی ئامارەکانی (ئێس داتا)، نفووسی ئەم پارێزگایە دەگاتە ٢،٠٨٠،٧٤١ کەس.

ڕوانینی دەسەڵاتی ناوەندیی ئێران بۆ کرماشان، هاوشێوەی ڕوانینی ڕژێمی پێشووی عێراقە بۆ کەرکووک؛ هەوڵدان بۆ دابڕاندنی لە کوردستان بەهۆی نەوت و پێگەی ستراتیژیک، بەڵام جیاوازییەکە ئەوەیە لە کرماشاندا هیچ نەتەوەیەکی تر (وەک فارس یان غەیرە کورد) ڕەسەنایەتیی مێژووییان نییە و شارەکە بە تەواوی کوردییە.

٣ـ هەڵکەوتی ستراتیژیک

کرماشان لەسەر شاڕێی ئاوریشم هەڵکەوتووە و ناوەندی بازرگانییە لەگەڵ عێراق، سووریا و لوبنان. ئەم پێگەیە وای کردووە ببێتە دەروازەی ئاڵوگۆڕی کاڵا و سەرچاوەیەکی گەورەی داهاتی گومرگی و توریزم.

٤ـ کرماشان؛ مەڵبەندی پیشەسازی لە کوردستان

دەسەڵاتی ناوەندی بە بەرنامە کوردستانی پەراوێز خستووە بۆ ئەوەی گەنجی کورد بۆ کار ئاوارەی شارە فارسەکان ببن. بەڵام کرماشان بەهۆی ناچاری و بۆ کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوەی کەرەستە خاوەکانی وەک (چەوەندەر، دانەوێڵە و نەوت)، هەندێک کارخانەی وەک قەند، ئارد و پاڵاوگەی نەوتی تێدا دروست کراوە. جێی ئاماژەیە کە پاڵاوگەی نەوتی کرماشان دەستکاری ئینگلیزەکان بووە.

٥ـ دەوری ئابووری لە ئەگەری خاوەندارێتیی خۆماڵی

کرماشان بەهۆی فرەچەشنیی سەرچاوەکانی (نەوت، کشتوکاڵ، کانزا، ئاو، ئاسەواری مێژوویی و گومرگ)، توانای ئەوەی هەیە ئابووریی هەموو ڕۆژهەڵاتی کوردستان دابین بکات. ئەگەر ئەم داهاتە لەبری تاران، بۆ خەڵکی ناوچەکە خەرج بکرایە، ئێستا ڕێژەی بێکاری بەم شێوەیە بەرز نەدەبوو.

کۆتایی

کرماشان نموونەیەکی نایابی ژیانی برایانەی پەیڕەوانی ئایینە جیاوازەکانە (شێعە، سوننە، یارسان، مەسیحی، زەردەشتی و جوو). لە کاتێکدا لە شوێنەکانی تری ئێراندا کەمایەتییە ئایینییەکان دەچەوسێنرێنەوە، لە کرماشاندا ئەم پێکەوەژیانە مێژووییە وەک شانازییەک ماوەتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٤ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

بابایی، سدیق(٢٠٢٦): کرماشان، مێژوو و ناسنامە. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.